Ustawa o ewidencji ludności wymienia trzy sytuacje, w których numer PESEL zostaje zmieniony. Sprostowanie daty urodzenia, zmiana płci oraz pomyłka urzędu przy nadaniu numeru. Wycieku danych w tym katalogu nie ma. Pytanie wróciło 11 września 2026 za sprawą szefa Biura Bezpieczeństwa Narodowego. Bartosz Grodecki powiedział w Radiu ZET, że jego własny numer PESEL też wypłynął ze zbioru wykradzionego z systemu MyDr. Rzucił przy okazji pomysł: może PESEL powinien być zastrzegany automatycznie. Sam nazwał to postulatem do dyskusji, więc nie jest to ani projekt ustawy, ani decyzja rządu. Warto go jednak przeczytać dokładnie. Mechanizm, o którym mówi szef BBN, w połowie już istnieje i mało kto o tym wie.
Co dokładnie powiedział szef BBN
Rozmowa poszła w Radiu ZET w programie “Gość Radia ZET”, prowadził ją Marcin Zaborski. Pytany o wyciek dotykający 19 milionów Polaków, Grodecki odpowiedział krótko: “Mój PESEL też wypłynął”. W zapisie Radia ZET nie ma jeszcze jednego zdania, które przytacza relacja money.pl. Cytujemy je za tą relacją: “po rozmowie z ekspertami w BBN wiemy, że te systemy publiczne, w ramach testowych działań, one nie są dobrze chronione”.
Sam postulat padł w formie pytania. “Może powinniśmy pomyśleć czy PESEL w ogóle nie powinien być zastrzeżony automatycznie” – powiedział szef BBN, poprzedzając to zastrzeżeniem, że jest to “postulat do dyskusji”. Rozwinął myśl tak: “Ile razy w miesiącu korzystamy z numeru PESEL, załatwiając sprawy urzędowe? Bardzo rzadko. My po komunikacie «zastrzeż PESEL» postawiliśmy kropkę, a powinniśmy iść trochę dalej. Jeśli moje dane wypłynęły, to ja też muszę mieć poczucie, że państwo mi powie co zrobić dalej”.
Biuro Bezpieczeństwa Narodowego nie stanowi prawa. Zmiana, o której mówi jego szef, wymagałaby nowelizacji ustawy o ewidencji ludności. Projektu nikt nie złożył, harmonogramu ani kosztu nikt nie podał, a Ministerstwo Cyfryzacji nie zajęło w tej sprawie stanowiska. Liczba 19 milionów pochodzi z samego incydentu, nie z tej wypowiedzi, i rozpisaliśmy ją przy wycieku.
Kiedy można zmienić numer PESEL
Odpowiedź stoi w artykule 19 ustawy o ewidencji ludności. Numer PESEL jest zmieniany w trzech przypadkach:
- sprostowania daty urodzenia;
- zmiany płci;
- nadania numeru wskutek omyłki organu administracji publicznej albo wprowadzenia takiego organu w błąd co do tożsamości osoby.
Katalog jest zamknięty i od lat wygląda tak samo. Potwierdza to tekst jednolity ogłoszony w marcu 2026 roku.
Druga rzecz zaskakuje ludzi częściej niż pierwsza. Wniosku o zmianę numeru PESEL nie składa obywatel. Występuje o nią urząd: kierownik urzędu stanu cywilnego, jeśli zmiana wynika z aktu urodzenia, albo organ, który wcześniej wystąpił o nadanie numeru. Samą zmianę wprowadza minister właściwy do spraw informatyzacji, a urząd ma potem powiadomić osobę, że numer się zmienił.
Zmiana numeru jest też ostateczna w jedną stronę. Raz nadany numer nie trafia już do nikogo innego. Osoba, której numer zmieniono, nie może posługiwać się poprzednim od chwili powiadomienia. Ustawa nie mówi natomiast nic o tym, jak z nowym numerem poradzą sobie banki, ubezpieczyciele i inne rejestry, w których stary numer został zapisany.
Dlaczego wyciek nie jest podstawą do zmiany numeru
Skoro katalog z artykułu 19 jest zamknięty, sprawa jest prosta i niewygodna. Ujawnienie numeru w wykradzionym zbiorze nie mieści się w żadnej z trzech przesłanek, więc urząd nie ma na czym oprzeć wystąpienia. Nawet gdyby chciał pomóc, nie znajdzie w ustawie podstawy.
Ustawa dokłada do tego pułapkę, o której warto wiedzieć, zanim ktoś zacznie marzyć o nowym numerze. Przy zmianie numeru PESEL zastrzeżenie starego numeru nie przechodzi na nowy. Ochronę, którą ktoś sobie wcześniej włączył, trzeba włączyć jeszcze raz, bo nowy numer wchodzi do obiegu bez żadnej blokady.
Dlatego praktyczna odpowiedź na “wyciekł mi PESEL, co teraz” prowadzi do zastrzeżenia, a nie do zmiany numeru. Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych Mirosław Wróblewski nazwał je w wypowiedzi przed kamerą “najlepszym środkiem ochrony interesów finansowych”. Co ono realnie blokuje, a czego nie załatwia, rozpisaliśmy osobno w poradniku o zastrzeżeniu numeru PESEL. Jeśli dopiero sprawdzasz, czy jesteś w tym zbiorze, zacznij od rządowego portalu Bezpieczne Dane.
Zastrzeżenie z urzędu już istnieje, tylko w dwóch sytuacjach
Tu jest rzecz, której nie widać w żadnej relacji z wywiadu. Ustawa zna już zastrzeżenie numeru PESEL dokonywane z urzędu, bez wniosku obywatela. Dzieje się tak w dwóch przypadkach:
- gdy dowód osobisty zostaje unieważniony po zgłoszeniu jego utraty albo po zgłoszeniu podejrzenia nieuprawnionego wykorzystania danych;
- gdy do rejestru PESEL trafia informacja o zgonie.
Zastrzeżenie rejestruje wtedy minister właściwy do spraw informatyzacji.
Postulat szefa BBN jest więc rozszerzeniem czegoś, co w ustawie już działa, a nie wymyślaniem mechanizmu od zera. Różnica dotyczy zakresu. Dziś automat uruchamiają zdarzenia wyjątkowe, a Grodecki pyta, czy PESEL nie powinien być zastrzeżony “w ogóle”. Jak szeroko miałoby to sięgać, wypowiedź nie precyzuje.
Zarzut, który nasuwa się od razu, też ma już w ustawie odpowiedź. Cofnięcie zastrzeżenia można zrobić czasowo, wskazując z góry chwilę, w której numer zastrzeże się z powrotem. Ta możliwość działa wyłącznie w usłudze elektronicznej; papierowy wniosek złożony w gminie takiego wariantu nie przewiduje. Idąc po kredyt, odwieszasz więc numer na potrzebny czas i nie musisz pamiętać o powrocie do ustawień. Jest przy tym drobny hamulec: przez trzydzieści minut od cofnięcia zastrzeżenia nie można numeru zastrzec ponownie.
Pierwsza Misja AI · Kodożercy
Pierwszy raz z AI? Zaczynasz od zera.
Pierwsza Misja AI to kurs dla osób bez technicznego przygotowania. Nie musisz pisać kodu ani znać żargonu. Dowiesz się, jak działa AI, jak promptować i jak korzystać z niej w pracy.
Wejdź na pokład →
Kogo automatyczne zastrzeżenie i tak by ominęło
Rejestr zastrzeżeń numerów PESEL gromadzi dane wyłącznie osób pełnoletnich. Tak stanowi ustawa i to jest cicha dziura w całej dyskusji. Dzieci też chodzą do lekarza i też mają dokumentację prowadzoną w systemie gabinetowym, więc ich numery mogły trafić do wykradzionego zbioru razem z resztą. Zastrzec ich dziś nie da się w żaden sposób, ani na wniosek rodzica, ani automatycznie.
Skutki takiego wycieku bywają odroczone o lata. Numer nadany dziś osiemnastolatkowi działa tak samo jak numer nadany dziecku dwanaście lat temu. Zbiór z wizyt sprzed lat zostaje tymczasem w obiegu. Przy dzisiejszym brzmieniu przepisu automatyczne zastrzeżenie tej grupy by nie objęło. Czy ewentualna nowelizacja coś by tu zmieniła, nie wiadomo, bo postulat nie ma jeszcze żadnego kształtu.
Czego w tym pomyśle jeszcze nie ma
Brakuje wszystkiego poza samą myślą. Nie ma projektu ustawy ani numeru druku sejmowego. Nikt nie podał terminu, kosztu wdrożenia ani oceny skutków dla banków, notariuszy i operatorów, którzy sprawdzają rejestr przed czynnością. Stanowiska nie zajęło też Ministerstwo Cyfryzacji, które przy okazji tego samego wycieku przedstawiło własny pakiet propozycji nazwany Cyber Piątką.
Do rozstrzygnięcia zostaje przede wszystkim pytanie, kto ma ponieść ciężar odwieszania numeru. Przy zastrzeżeniu z urzędu dla wszystkich każda osoba pilnowałaby sama, żeby odwiesić numer przed czynnością, dla której przepisy każą sprawdzić rejestr. Dla części ludzi to jest ulga, dla części nowa przeszkoda, a postulat tej różnicy nie rozstrzyga.
W międzyczasie sprawa żyje własnym życiem po stronie oszustów. Do pacjentów idą wiadomości o wycieku i nie wszystkie są prawdziwe, a osobno krążą fałszywe SMS-y podszywające się pod rządowe usługi. Komu poszkodowany może postawić zarzut i czego realnie dochodzić, rozpisaliśmy przy skardze do UODO i pozwie o odszkodowanie.
Najczęstsze pytania o zmianę i zastrzeżenie numeru PESEL
Czy mogę sam złożyć wniosek o zmianę numeru PESEL?
Nie, ustawa takiej drogi nie przewiduje. O zmianę występuje urząd i tylko w trzech sytuacjach z artykułu 19. Są to sprostowanie daty urodzenia, zmiana płci oraz nadanie numeru wskutek pomyłki organu lub wprowadzenia go w błąd co do tożsamości. Jeśli twoja sprawa mieści się w którymś z tych punktów, idziesz do urzędu stanu cywilnego albo do organu, który wystąpił o nadanie numeru. Resztę prowadzi już on. Poza tymi trzema przypadkami wniosek nie ma podstawy prawnej.
Czy można zastrzec numer PESEL dziecka?
Nie. W rejestrze zastrzeżeń gromadzi się dane wyłącznie osób pełnoletnich, więc rodzic ani opiekun nie zastrzeże numeru dziecka przez aplikację, przez profil zaufany ani w urzędzie. Zostaje czujność przy dokumentach i ostrożność z podawaniem numeru dziecka tam, gdzie nie jest konieczny. Gdy dziecko skończy osiemnaście lat, może zastrzec numer na zwykłych zasadach.
Podsumowanie
Postulat szefa BBN wygląda na nowość, a w dużej mierze opisuje mechanizm, który ustawa już zna. Zastrzeżenie z urzędu działa dziś przy utracie dowodu, przy zgłoszeniu podejrzenia nieuprawnionego użycia danych oraz po zgonie. Czasowe cofnięcie zastrzeżenia na potrzebę jednej czynności jest w przepisach od dawna. Propozycja dotyczy więc zakresu, a nie wynalazku. Osobno zostaje sprawa, po którą przychodzi większość pytających. Zmiana numeru PESEL po wycieku nie jest możliwa, bo katalog z artykułu 19 jest zamknięty, a wniosku i tak nie składa obywatel. Warto przy tym pamiętać o dzieciach: dziś rejestr zastrzeżeń w ogóle ich nie obejmuje, a ich numery mogły trafić do zbioru razem z resztą pacjentów. Do czasu, aż ktoś złoży projekt, obowiązuje stan opisany wyżej.
Newsletter · DevstockAcademy & Kodożercy
Bądź na bieżąco ze światem IT, AI i automatyzacji
Co wtorek: newsy z branży, praktyczne tipy i narzędzia które warto znać. Zero spamu.
