Kto złamał kod Enigmy, a kto jej depeszę z 1941 roku

Depeszę niemieckiej armii z 10 lipca 1941 roku, zaszyfrowaną na maszynie Enigma, próbowano odczytać od 2005 roku i nikomu się to nie udało, dopóki we wrześniu 2026 roku klucza nie znalazł model GPT-6 Astra. Poprawność klucza i treści potwierdził Frode Weierud, badacz historycznych szyfrów, który publikuje zbiór nieodczytanych wiadomości z tamtej wojny. Według jego relacji model przeprowadził całą pracę sam, a człowiek tylko wskazał mu zadanie. Samą Enigmę złamali wiele lat wcześniej polscy matematycy: pierwszy raz odczytali jej szyfr w 1932 roku, siedem lat przed wybuchem wojny. Model rozszyfrował jedną konkretną wiadomość, która do tej pory opierała się wszystkim. Ta różnica jest ważna, bo sposób, w jaki to zrobił, przypomina pracę ludzi z Biura Szyfrów i z Bletchley Park bardziej, niż się wydaje.

Co dokładnie rozszyfrował GPT-6 Astra

Wiadomość w zbiorze Weieruda nosi oznaczenie MVUEH. Radiostacja kwatermistrzostwa dywizji SS-Totenkopf odebrała ją 10 lipca 1941 roku o 17:30 i zapisała w dzienniku jako numer 172. Z tego samego dnia pochodzi wiadomość numer 173, oznaczona SIPVX. Tę odczytał w 2017 roku Alex Shovkoplyas, ale klucz, który wtedy znalazł, na MVUEH nie działał.

Wszystko opisuje strona Weieruda w serwisie Crypto Cellar Research, zaktualizowana 19 września. Carter Leffer zgłosił się do niego 15 września z prośbą o sprawdzenie rozwiązania. Weierud pisze, że od razu było jasne, iż klucz i tekst jawny są prawidłowe. Klucz okazał się zupełnie inny niż pozostałe z tego dnia, łącznie z kolejnością wirników: 253 zamiast 512.

Największą niespodzianką była treść. MVUEH jest niemal identyczna z SIPVX, tylko o 12 liter krótsza. Szyfrant przekręcił słowo “Bitte” na “Btte”, a w SIPVX podpis nadawcy powtórzono dwa razy.

Dlaczego nikt nie odczytał jej wcześniej? Weierud wskazuje dwie przeszkody. W przepisanym z oryginalnego formularza szyfrogramie było kilka błędów. Do tego lewy wirnik maszyny obrócił się przy 72. literze, co zdarza się rzadko i utrudnia łamanie. Jego zdaniem te czynniki mogły zablokować wcześniejsze próby.

GPT-6 Astra to model OpenAI dostępny od 3 września 2026 roku. Co potrafi i ile kosztuje, opisaliśmy przy jego premierze GPT-6 Astra.

Maszyna na zdjęciu otwierającym tekst to trzywirnikowa Enigma z 1937 roku, ten sam typ wojskowy co przy wiadomości MVUEH, wystawiona w Justismuseet w Trondheim. Fot. Wolfmann, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0, kadr przycięty.

Jak model szukał klucza: ściąga ROSENOW i własna bomba

Weierud opisuje przebieg pracy dość dokładnie. Leffer miał tylko polecić modelowi sprawdzić, czy da radę odczytać którąkolwiek z nieodczytanych wiadomości opublikowanych w Crypto Cellar Research. Model przeanalizował listę i sam uznał MVUEH za najbardziej obiecującą. Szybko też zaczął podejrzewać, że jej treść wiąże się z SIPVX.

Po wielu próbach różnymi metodami oparł się na powtórzonej nazwie miejscowości ROSENOW ROSENOW. Kryptolodzy nazywają taki fragment ściągą: to kawałek tekstu jawnego, który spodziewamy się znaleźć w wiadomości. Mając ściągę, można sprawdzać kolejne ustawienia maszyny i odrzucać te, które jej nie dają. Model napisał do tego w Pythonie i C++ własny symulator Enigmy oraz programową bombę, czyli narzędzie przeszukujące ustawienia. Z tą ściągą doszedł do właściwego klucza.

Co Weierud pisze o samodzielności modelu i o logach

Najmocniejsze zdanie tej relacji brzmi w oryginale: “the GPT–6 Astra did it entirely on its own”. To ocena Weieruda. Opiera się na tym, co przekazał mu Leffer, i na wyniku, który Weierud sam sprawdził. Ten sam autor zastrzega, że logi modelu są wciąż analizowane, żeby ustalić, jak dokładnie przebiegało łamanie. O tym, kim jest Carter Leffer, strona nic nie mówi.

W jednym z logów model odnotował sygnatury akt niemieckiego archiwum federalnego: RS 3–3/20a i RS 3–3/63b. Weierud potwierdza, że są prawidłowe, i dodaje, że sam szukał tych akt przez kilka tygodni. Nie wie natomiast, skąd model je wziął ani czy dotarł do zdigitalizowanych zbiorów. W tym samym wpisie model zanotował, że do nikogo nie pisał.

Ocena Weieruda jest wyraźna: to, co model osiągnął w dwa dni, zajęłoby badaczowi tygodnie, a może miesiące. Doniesienia o złamaniu “w 10 godzin” nie mają oparcia w tej relacji. Ostrożność przy słowie “samodzielnie” jest tu na miejscu. Pisaliśmy o tym, gdy Anthropic mierzył, jaką część prac badawczych prowadzi już Claude. Tamten pomiar też pokazał, że samodzielność modelu trudno jest uczciwie zmierzyć.

Kto złamał kod Enigmy: Rejewski, Różycki i Zygalski

Kod Enigmy złamali polscy matematycy z Biura Szyfrów: Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski. Biuro Szyfrów Sztabu Głównego powołano 1 września 1932 roku, a Muzeum Historii Polski datuje pierwsze złamanie szyfru Enigmy na 31 grudnia 1932 roku. Według IPN przełom był dziełem Rejewskiego, a w 1933 roku dołączyli do niego w warszawskiej centrali Zygalski i Różycki, co opisuje biografia Rejewskiego w serwisie Historia z IPN.

Polacy nie poprzestali na jednym rozwiązaniu, bo Niemcy zmieniali procedury. Powstały kolejne narzędzia, które Agencja Wywiadu wymienia w historii polskich kryptologów:

• cyklometr Rejewskiego, który zautomatyzował część wyliczeń;
• bomba kryptologiczna Rejewskiego, urządzenie elektromechaniczne do łamania kluczy;
• płachty Zygalskiego, czyli arkusze perforowanego papieru.

Polacy czy Anglicy?

To pytanie wraca regularnie i ma prostą odpowiedź. W lipcu 1939 roku, na tajnej konferencji w Lesie Kabackim pod Warszawą, Polacy przekazali wiedzę o Enigmie Francuzom i Brytyjczykom. Każda delegacja dostała polską kopię maszyny zbudowaną w warszawskiej wytwórni AVA. Według Agencji Wywiadu polskie rozwiązania wykorzystał Alan Turing, budując podobne urządzenie w Bletchley Park. Brytyjska agencja GCHQ pisze, że Turing spotkał polskich kryptologów w Paryżu w styczniu 1940 roku i zaprojektował swoją bombę na ich fundamentach. Brytyjczycy rozwinęli metodę na ogromną skalę, a jej początek jest polski.

Pierwsza Misja AI · Kodożercy

Zagrożenia AI rozumie ten, kto wie, jak ona działa

Kurs Pierwsza Misja AI ma osobną lekcję o ciemnej stronie AI: halucynacje, deepfakes, manipulacja. Zanim zaczniesz się bać, zacznij rozumieć.

Poznaj pełny program →

Co łączy bombę Rejewskiego z programem napisanym przez model

Metoda, której użył GPT-6 Astra, ma ponad 80 lat. Bomby w Bletchley Park miały po kilka bębnów odwzorowujących wirniki, jak kilka Enigm spiętych razem. Muzeum w Bletchley Park opisuje, że pozwalało to szybko sprawdzać możliwe ustawienia. Model zrobił to samo w kodzie. Znalazł fragment, który powinien pojawić się w tekście, i napisał maszynę, która przeszukuje ustawienia wirników. Wcześniej musiał jeszcze wybrać wiadomość, powiązać ją z siostrzaną depeszą i przejść przez błędy w zapisie szyfrogramu.

Naszym zdaniem najciekawszy jest cały łańcuch czynności, który według relacji Weieruda prowadził jeden program: wybór celu, hipoteza, narzędzia, łamanie i poszukiwania w archiwach. W latach 30. tę pracę dzielili między siebie matematycy, inżynierowie z wytwórni AVA i oficerowie wywiadu. Według Weieruda model zamknął ją w dwa dni, ale pełny obraz dadzą dopiero przeanalizowane logi.

Czy to zagrożenie dla dzisiejszego szyfrowania

Dla dzisiejszych szyfrów ta historia nie oznacza żadnego nowego zagrożenia. Enigma to maszyna elektromechaniczna sprzed ponad 80 lat, a jej słabości znane są od czasów samej wojny. Według relacji Weieruda model wykorzystał zasadę znaną od czasów wojny: ściągę i programową bombę do przeszukiwania ustawień. Współczesne szyfry projektuje się właśnie po to, żeby takie przeszukiwanie ustawień było praktycznie niewykonalne. Realnym tematem na przyszłość są komputery kwantowe i ich wpływ na część dzisiejszej kryptografii, o czym piszemy przy kryptografii postkwantowej i strategii zbierania danych na zapas.

Z tej historii da się wyciągnąć inną lekcję. Jeśli analiza logów potwierdzi relację Weieruda, będzie to przykład modelu, który sam zaplanował i przeprowadził wąski projekt badawczy, łącznie z kwerendą archiwalną. Najwięcej powodów, żeby się temu przyglądać, mają historycy i archiwiści pracujący na dużych zbiorach dokumentów.

Podsumowanie

Kto złamał kod Enigmy? Polscy matematycy z Biura Szyfrów, Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski, pod koniec 1932 roku. W lipcu 1939 roku przekazali swoją wiedzę Francuzom i Brytyjczykom, a Bletchley Park rozwinął ją na wielką skalę. We wrześniu 2026 roku model GPT-6 Astra odczytał jedną depeszę z 10 lipca 1941 roku, której ludzie nie złamali od 2005 roku. Użył przy tym ściągi i własnej programowej bomby, czyli metody znanej z tamtych lat. Frode Weierud potwierdził wynik i ocenił, że model działał samodzielnie, a logi są wciąż analizowane. Tę historię najlepiej zobaczyć z bliska w Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu, mieście, w którym się zaczęła.

Mateusz Wojdalski

Specjalista SEO i content marketingu w Devstock. Zajmuję się strategią treści, automatyzacją procesów marketingowych i wdrożeniami AI w codziennej pracy. Badam nowe narzędzia, adaptuję je do realnych zadań i piszę o tym, co faktycznie działa.