Kodożercy: Twój partner w cyfrowym świecie: AI, automatyzacje i bezpieczeństwo w sieci w jednej subskrypcji Zacznij 7 dni za darmo
Kursy

Felieton · Głos redakcji

Dark patterns: dlaczego internet jest coraz gorszy?

Doctorow nazwał psucie platform enshittification. Sprawdzamy na danych Google, Amazona i Allegro, co mają do tego dark patterns.

Dark patterns i psucie platform - Cory Doctorow przy mikrofonie na konferencji prasowej Web Summit w listopadzie 2025 roku
Spis treści
  1. Skąd się wzięło słowo enshittification
  2. Trzy etapy: jak według Doctorowa umierają platformy
  3. Od mechanizmu platform do polityki: jak Doctorow rozwijał teorię
  4. Zjawisko w danych: reklamy, prowizje, opłaty
  5. Dark patterns i koszt wyjścia: co naprawdę decyduje
  6. Czego słowo nie mówi
  7. Mój komentarz: zaufanie zamiast pułapki
  8. FAQ
  9. Podsumowanie

Jedno wulgarne angielskie słowo stało się jedną z najgłośniejszych odpowiedzi na pytanie, dlaczego internet jest coraz gorszy. “Enshittification”, po polsku “gównowacenie”, opisuje platformy, które najpierw rozpieszczają użytkowników, a potem ich wyciskają. Wymyślił je dla tego zjawiska pisarz i aktywista Cory Doctorow. W styczniu 2024 roku amerykańscy językoznawcy wybrali je słowem roku, a w sierpniu 2026 jego książka ukazała się po polsku. Opowiadamy, skąd słowo się wzięło i jak zmieniało znaczenie. Sprawdzamy też schemat Doctorowa na liczbach Google, Amazona i Allegro. Na koniec mierzymy warunek, który Doctorow wskazywał od początku. To koszt odejścia od platformy, a dużą rolę grają w nim dark patterns.

Skąd się wzięło słowo enshittification

Doctorow nie był pierwszy i sam to przyznaje. Najstarszy znany ślad to wpis na Twitterze z listopada 2013 roku, w którym ktoś pytał, kto stoi za “enshittification” projektowania stron. Oxford English Dictionary notuje pojedyncze użycia właśnie od 2013 roku. Doctorow pisał w 2024 roku, że o poprzednikach dowiedział się dopiero później, a słowo wymyślił niezależnie.

U niego pojawiło się 22 lipca 2022 roku, w tweecie o aplikacjach, i to jeszcze z literówką: “enshitification”. Jako nazwa teorii o platformach zadebiutowało w listopadzie 2022 roku, w tekście o Amazonie na jego blogu Pluralistic. Rozgłos dał mu dopiero esej z 21 stycznia 2023 roku o TikToku. Dwa dni później przedrukował go magazyn “Wired”.

Dalej poszło szybko. American Dialect Society ogłosiło je 5 stycznia 2024 roku słowem roku 2023 i słowem cyfrowym roku. W listopadzie 2024 roku to samo zrobił australijski słownik Macquarie, a w czerwcu 2026 hasło trafiło do Oxford English Dictionary. Książka “Enshittification” wyszła w USA w październiku 2025 roku. Polskie wydanie, “Gównowacenie. Jak cyfrowi giganci zmieniają nasz świat na gorsze” w przekładzie Tomasza Markiewki, wydały Szczeliny 26 sierpnia 2026 roku.

Zdjęcie na górze strony: Cory Doctorow na konferencji prasowej Web Summit 12 listopada 2025 roku, fot. Web Summit, Wikimedia Commons, licencja CC BY 4.0, kadr przycięty.

Trzy etapy: jak według Doctorowa umierają platformy

Definicja z eseju o TikToku jest krótka i ostra. “Oto jak umierają platformy: najpierw są dobre dla użytkowników. Potem nadużywają użytkowników, żeby poprawić sytuację klientów biznesowych. Na końcu nadużywają klientów biznesowych, żeby zgarnąć całą wartość dla siebie. Potem umierają” – pisze Doctorow.

Klientami biznesowymi są sprzedawcy, reklamodawcy i twórcy. Najważniejsze jest określenie, które pada kilka akapitów dalej. Brzmi “locked in”, czyli uwięzieni. Wartość przechodzi do następnej grupy wtedy, gdy poprzednia nie może już łatwo odejść. Doctorow pisze wprost, że blokowanie zewnętrznych aplikacji i utrudnianie przenosin “zwiększa ilość gównowacenia, jaką można wmusić użytkownikom bez ryzyka, że odejdą”. Podobne ruchy opisywaliśmy przy końcu RSS i API Reddita i przy testach Reddita tylko dla zalogowanych.

W tym samym tekście jest zastrzeżenie, o którym mało kto pamięta. Strategię trzeba dawkować, bo nawet najbardziej uwięziony użytkownik w końcu dochodzi do granicy i odchodzi.

Od mechanizmu platform do polityki: jak Doctorow rozwijał teorię

W 2023 roku Doctorow nazywał gównowacenie “pozornie nieuchronnym skutkiem” działania platform, które stoją między kupującymi i sprzedającymi. Już w tym samym eseju jako receptę wskazywał jednak interoperacyjność i prawo do odejścia z platformy. W latach 2024-2025 te polityczne ograniczenia wysunął na pierwszy plan. W wykładzie z Berlina ze stycznia 2024 roku wymienia cztery siły, które trzymają firmy w ryzach. To konkurencja, regulacje, samopomoc użytkowników (na przykład blokery reklam i aplikacje zewnętrzne) oraz pracownicy. “Prezesi nie byli lepsi. Mieli ograniczenia” – mówi. W 2025 roku pisał już, że obecny stan internetu “nie był nieuchronny”, tylko wynikał z konkretnych decyzji konkretnych ludzi.

Słowo zrobiło też karierę, która zaczęła mu szkodzić. Redaktorka naczelna słownika Macquarie jako idealny przykład podała serwisy streamingowe, w których trzeba dopłacić, żeby nie oglądać reklam. To już zwykła podwyżka ceny, a nie platforma, która wyciska jedną grupę na rzecz drugiej. Krytycy zwracają uwagę, że słowo rozrasta się do nazwy wszystkiego, co się psuje. Słowniki trzymają się węższego znaczenia. Oxford definiuje je jako proces, w którym platforma internetowa z czasem się pogarsza, zwykle wskutek decyzji biznesowych stawiających zysk na pierwszym miejscu.

Zjawisko w danych: reklamy, prowizje, opłaty

Schemat Doctorowa da się sprawdzić tylko po części. Wzrost przychodów z reklam sam nie dowodzi, że platforma kogoś wyciska, bo rośnie też liczba użytkowników. Mocniejsze są dane o tym, ile z każdej transakcji zatrzymuje pośrednik.

Amazon: niemal połowa przychodu sprzedawcy

Amerykańska Federalna Komisja Handlu (FTC) pozwała Amazona we wrześniu 2023 roku. Według skargi Amazon zatrzymywał w 2014 roku średnio 27,6% sprzedaży tych sprzedawców, którzy korzystają z jego magazynów. FTC zarzuca, że do 2022 roku miał pobierać “niemal jednego na każde dwa dolary”. Niezależny serwis Marketplace Pulse, na próbce rachunków sprzedawców, wyliczył ponad 50% wobec 40% pięć lat wcześniej. Przychody Amazona z reklam wzrosły z 12,6 mld dolarów w 2019 roku do 68,6 mld w 2025. Badanie z 2024 roku na 4 800 wyszukiwaniach pokazało, że reklamy to około 30% wyników. W 85% przypadków co najmniej jedna stoi przed pierwszym zwykłym wynikiem.

To wciąż zarzuty, a nie wyrok. Proces wyznaczono na marzec 2027 roku. Najmocniej brzmi cytat ze skargi, oparty na wewnętrznych dokumentach. Jeff Bezos miał polecić, by “akceptować więcej defektów”, czyli bezużytecznych reklam w wynikach.

Allegro: udział przychodów platformy w sprzedaży rośnie

Polski przykład jest łagodniejszy i lepiej pokazuje, że nie każda podwyżka to od razu gównowacenie. Według raportów rocznych Grupy Allegro udział przychodów platformy w wartości sprzedaży na niej wzrósł z 9,27% w 2020 roku do 12,51% w 2025. Ten wskaźnik, tzw. take rate, obejmuje nie tylko prowizje, ale też na przykład dopłaty sprzedawców do dostaw Smart!. W 2022 roku UOKiK nałożył na Allegro ponad 206 mln zł kary za faworyzowanie własnego sklepu dzięki danym, których inni sprzedawcy nie mieli. Decyzja jest nieprawomocna, a od lutego 2026 roku urząd bada też, czy Allegro nie faworyzuje własnej logistyki.

Dark patterns i koszt wyjścia: co naprawdę decyduje

Najlepszy dowód na mechanizm Doctorowa nie pochodzi od niego, tylko z sądu. W wyroku z 5 sierpnia 2024 roku sędzia Amit Mehta opisał wewnętrzny eksperyment Google z 2020 roku. Firma na około trzy miesiące wyraźnie pogorszyła jakość wyników, a przychód z wyszukiwania spadł o 0,66-0,99%. Sąd uznał to za dowód władzy monopolowej: Google może pogarszać produkt bez obawy, że użytkownicy pójdą gdzie indziej. Miał wtedy 89,2% wyszukiwań w USA. W tym samym wyroku sąd ustalił, że Google po cichu podnosił ceny reklam tekstowych “bez obawy o utratę reklamodawców”.

Tę samą siłę widać w małej skali, przy rezygnacji z subskrypcji. Dark patterns to zwodnicze wzorce projektowe: ukryte opłaty, domyślnie zaznaczone opcje, rezygnacja schowana za labiryntem. W przeglądzie 642 serwisów subskrypcyjnych z 2024 roku prawie 76% miało co najmniej jeden potencjalny taki wzorzec. FTC przytacza badanie, w którym przy domyślnej rezygnacji odeszło 99,8% klientów. To o 63,4 punktu procentowego więcej niż wtedy, gdy trzeba było samemu odpowiedzieć na skomplikowany list.

Co obniża koszt wyjścia

Regulatorzy zaczęli celować właśnie w to miejsce. Amazon zawarł we wrześniu 2025 roku ugodę z FTC na 2,5 mld dolarów w sprawie utrudnionej rezygnacji z Prime, bez przyznania się do winy. Musi teraz pozwalać na rezygnację tą samą drogą, którą klient się zapisał. Unia nałożyła pierwszą karę z aktu o usługach cyfrowych (DSA) na X: 120 mln euro, m.in. za zwodniczy niebieski znaczek. Akt o rynkach cyfrowych (DMA) przyniósł kary dla Apple i Mety oraz pierwsze rozmowy z WhatsAppa do zewnętrznych komunikatorów.

Jest też polski przykład rynku, na którym odejście przestało boleć. Od lat można zmienić operatora komórkowego bez zmiany numeru. Według UKE w 2025 roku przeniesiono w ten sposób 1,69 mln numerów komórkowych. Ten przykład pozwala zmierzyć warunek, który Doctorow wskazywał od początku: im droższe odejście, tym więcej pogorszeń platforma może narzucić bez utraty użytkownika. Ta cena odejścia da się policzyć i da się ją obniżyć przepisem.

Czego słowo nie mówi

Najpoważniejszą polemikę napisał ekonomista Tim Harford w “Financial Timesie” w marcu 2023 roku. Część narzekań może być nostalgią. Sam mechanizm ekonomia zna od lat 80. jako koszty przełączenia. A schemat “najpierw tanio, potem drożej” bywa dla klienta uczciwym interesem. Mimo to Harford przyznaje: “Jestem całkiem pewien, że gównowacenie istnieje”.

Nie każde pogorszenie jest też celowe. Naukowcy z Lipska i Weimaru przez rok sprawdzali wyniki Google, Binga i DuckDuckGo na 7 392 zapytaniach o recenzje produktów. Wszystkie trzy miały ten sam problem: wyniki zalewały teksty afiliacyjne, pisane pod pozycjonowanie, a Google w tym czasie trochę się poprawił. Część winy ponoszą więc spamerzy, a nie tylko właściciel platformy. Z drugiej strony słowo bywa za wygodne: zrzuca wszystko na chciwość zarządu, choć dane pokazują raczej brak ograniczeń, o których pisze sam Doctorow.

Mój komentarz: zaufanie zamiast pułapki

Sami świadomie budujemy własne kanały. Chcemy mieć styczność z ludźmi w różnych punktach styku, żeby słyszeli o devstockacademy.pl, o Devstocku i o Kodożercach. Zależy nam, żeby wyrobili sobie dobre zdanie o tych markach. Wtedy w przyszłości łatwiej im będzie podjąć decyzję o zakupie produktu albo usługi, bo będą mieli pewność, że nie jesteśmy ściemniaczami ani marketingowcami, którzy udają programistów.

Ten tekst przypomina też, czego sami nie chcemy robić. Nie stosujemy sztucznej presji, czyli fałszywych liczników czasu i “zostały tylko dwa miejsca”, kiedy to nieprawda. Z subskrypcji i z newslettera ma się dać wypisać tak samo łatwo, jak się zapisać. Klient software house’u może, zależnie od umowy, odejść od nas z kodem do innego wykonawcy. Skoro Doctorow pisze, że firmy psuje brak ograniczeń, wolimy, żeby takim ograniczeniem był dla nas łatwy wybór klienta, a nie dopiero przepis.

FAQ

Co znaczy enshittification?

To słowo, którym Cory Doctorow opisał psucie się platform internetowych. Platforma najpierw jest dobra dla użytkowników, potem przerzuca korzyści do firm, które na niej sprzedają i się reklamują, a na końcu zabiera je wszystkim dla siebie. W polskim wydaniu książki Doctorowa przetłumaczono je jako “gównowacenie”. American Dialect Society wybrało je słowem roku 2023.

Czym są dark patterns?

Dark patterns, po polsku zwodnicze wzorce projektowe, to sposoby projektowania stron i aplikacji, które skłaniają do decyzji niekorzystnych dla użytkownika. Przykłady to ukryte opłaty, domyślnie zaznaczone zgody, sztuczne liczniki czasu i rezygnacja schowana głęboko w ustawieniach. W Unii zakazuje ich na platformach internetowych akt o usługach cyfrowych (DSA), a w Polsce ściga je UOKiK.

Jak bronić się przed psuciem platform?

Najskuteczniej obniżyć własny koszt odejścia. Warto wybierać usługi, z których łatwo zrezygnować i wyeksportować swoje dane, a także trzymać kontakty i treści w więcej niż jednym miejscu. Zwodnicze praktyki sklepu albo serwisu w Polsce można zgłosić do UOKiK.

Podsumowanie

Słowo “enshittification” istniało od 2013 roku, ale znaczenie i rozgłos dał mu Cory Doctorow. Najpierw w 2022 roku, potem w eseju o TikToku ze stycznia 2023, a od sierpnia 2026 polscy czytelnicy znają je jako “gównowacenie”. Jego schemat trzech etapów częściowo pasuje do danych, ale liczby nie dowodzą pełnej sekwencji ani celowości każdego pogorszenia. Amazon według zarzutów FTC pobiera niemal połowę przychodu części sprzedawców, a raportowany take rate Allegro w ciągu pięciu lat wzrósł o ponad trzy punkty procentowe. Najlepiej udokumentowany jest warunek wskazany przez samego Doctorowa: wysoki koszt wyjścia. Google, pogarszając wyniki, tracił poniżej 1% przychodu, a przy domyślnej rezygnacji z subskrypcji odchodzi prawie każdy. Dlatego dark patterns i utrudnione odejście są sednem problemu, a regulatorzy w USA i UE celują dziś właśnie w rezygnację, przenoszenie danych i interoperacyjność.

Co dalej

Więcej z działu AI i technologie