Próbki z badań genetycznych trafiają do laboratoriów za granicą, także poza Unię, “często bez wiedzy i zgody pacjenta”, więc oddając krew albo wymaz, możesz nie wiedzieć, kto i w jakim kraju odczyta twoje DNA. Tak ustaliła Najwyższa Izba Kontroli w kontroli P/25/043, której wyniki opublikowała 22 października 2026 roku. Państwo nie zna skali tej praktyki. Pierwsze założenia ustawy o badaniach genetycznych powstały w 2013 roku, ale ustawy do dziś nie uchwalono i nie ma obowiązkowego rejestru laboratoriów. Izba skontrolowała Ministerstwo Zdrowia i 13 placówek medycznych z laboratoriami genetycznymi, za lata 2022–2025. NIK pisze o ryzyku naruszenia ochrony danych i nie podaje żadnego przypadku wycieku. Stan dokumentów na 24 października 2026 roku, godz. 21:00.
Co ustaliła NIK w kontroli badań genetycznych
NIK ustaliła, że państwo nie nadzoruje badań genetycznych: nie zna liczby laboratoriów, badań, poradni ani przypadków wywozu próbek za granicę. Minister Zdrowia w okresie kontroli nie skontrolował też żadnej placówki, która takie badania wykonuje. Pełne wyniki są w 90-stronicowej informacji o wynikach kontroli “Jakość i bezpieczeństwo badań genetycznych”, a skrót w komunikacie NIK.
Kontrola objęła wyłącznie placówki z umową z NFZ i wpisem do ewidencji laboratoriów. Firmy spoza publicznego systemu, w tym te sprzedające testy przez internet, były poza zasięgiem NIK. Ustalenia dotyczą więc lepiej uporządkowanej części rynku.
Ustawa o badaniach genetycznych czeka od 2013 roku
Pierwsze założenia ustawy powstały w 2013 roku, a nad projektem ustawy o testach genetycznych Ministerstwo Zdrowia pracuje od 2017 roku. W 2023 roku rządowy zespół do spraw programowania prac nie wpisał projektu do wykazu prac Rady Ministrów i nie podał przyczyny. Nowy projekt powstaje od października 2024 roku. Do końca kontroli nie trafił nawet do konsultacji wewnątrz ministerstwa. Według NIK Polska jest jednym z nielicznych państw Unii Europejskiej bez takiej ustawy.
Rejestru laboratoriów genetycznych nie ma
Obowiązkowego rejestru laboratoriów genetycznych w Polsce nie ma. Jest ewidencja medycznych laboratoriów diagnostycznych, którą prowadzi samorząd diagnostów laboratoryjnych. Na 10 czerwca 2025 roku 260 podmiotów deklarowało w niej badania z zakresu genetyki. Za brak wpisu nie grozi żadna sankcja i nikt nie sprawdza zgłoszeń. Pełne dane o swojej działalności genetycznej ujawniło tylko 48% laboratoriów z tej ewidencji.
Certyfikaty są, normy ISO 15189 prawie nie ma
Skontrolowane laboratoria miały certyfikaty jakości, często tylko na jeden albo kilka rodzajów badań. Poza jednym wyjątkiem żadne nie wdrożyło dla metod biologii molekularnej normy ISO 15189, czyli międzynarodowego standardu jakości dla laboratoriów medycznych. NIK uznaje ją za gwarancję jakości i bezpieczeństwa badań. W 23% placówek dokumenty z danymi pacjentów przechowywano niezgodnie z wewnętrznymi zasadami. Przykłady z raportu to szafki ustawione w recepcji połączonej z poczekalnią i otwarte półki na ogólnodostępnym korytarzu szpitala.
Pierwsza Misja AI · Kodożercy
AI bez technikaliów – kurs i certyfikat
Pierwsza Misja AI to kurs Kodożerców dla absolutnych początkujących. Fabuła w konwencji science fiction, gamifikacja, ćwiczenia na żywym modelu, certyfikat na koniec.
Zacznij Pierwszą Misję →
Dokąd trafiają próbki z badań genetycznych i czego nikt nie liczy
Część próbek z badań genetycznych trafia do laboratoriów w innych krajach, także spoza Unii Europejskiej. Państwo nie wie, jak duża to część. NIK pisze wprost, że brakuje danych o liczbie takich przypadków. Jedyna oficjalna liczba dotyczy decyzji NFZ. Od stycznia 2022 do 30 września 2025 roku Prezes NFZ wydał 86 decyzji w sprawie badań genetycznych za granicą. Pozytywnych było 83, a trzy postępowania umorzono. Liczba dotyczy decyzji w sprawach pacjentów. Liczby wysłanych próbek nikt nie prowadzi.
Według NIK badań wykonanych za granicą jest “wielokrotnie więcej”. Zlecają je placówki bez umowy z NFZ, ale też część placówek finansowanych przez Fundusz. Te drugie przekazują zagranicznym firmom część badania albo całe badanie i nie zgłaszają ich jako podwykonawców, więc NFZ o tym nie wie.
Raport podaje przykład z Lublina. Laboratorium INNGEN w latach 2023–2025 zleciło firmie z siedzibą w Niemczech w całości 337 badań WES, czyli odczytów wszystkich genów kodujących białka. Rozliczyło je w ramach umowy z NFZ, ale niemieckiej firmy nie zgłosiło jako podwykonawcy. Lubelski oddział NFZ nie ma procedur dla takiego podwykonawstwa.
Badanie “polskie” na papierze, wykonane za granicą
Granica bywa też niewidoczna w dokumentach. Opisała to w odpowiedzi dla NIK konsultantka krajowa w dziedzinie laboratoryjnej genetyki klinicznej. Przy sekwencjonowaniu nowej generacji (NGS, czyli równoległym odczytywaniu wielu fragmentów DNA naraz) za granicą wykonuje się czasem tylko część laboratoryjną. Interpretacja odbywa się w Polsce, a wynik podpisuje polskie laboratorium. Takie badanie nie trafia do żadnej statystyki badań zagranicznych.
Konsultantka rozesłała ankietę do 157 laboratoriów. Odpowiedziało 86, a wysyłkę próbek za granicę przyznało 12.
“Dalekowschodnie firmy” i bazy danych za opłatą
NIK zwraca uwagę, że materiał genetyczny trafia nie tylko do krajów Unii. Izba powołuje się na ekspertów oraz na stanowisko Komitetu Genetyki Człowieka i Patologii Molekularnej PAN z 26 lipca 2021 roku. Komitet pisał o doniesieniach o nadużyciach danych genetycznych przez “dalekowschodnie firmy biotechnologiczne”. Według niego przechowują one i analizują materiał oraz dane “w zakresie daleko wykraczającym poza cel” zleconego badania. Raport nie wymienia ani krajów, ani nazw firm.
Drugi problem opisali eksperci na panelu w NIK. Część zagranicznych laboratoriów buduje z przysłanego materiału własne bazy danych, a potem pobiera opłaty za dostęp do nich. Dlatego NIK pisze o “ryzyku wykorzystania danych genetycznych Polaków do celów komercyjnych”.
Dlaczego dane genetyczne są szczególne: RODO i cała rodzina
Dane genetyczne należą według RODO do szczególnych kategorii danych osobowych, tak samo jak dane o zdrowiu czy dane biometryczne. Art. 4 pkt 13 RODO definiuje je jako dane o odziedziczonych lub nabytych cechach genetycznych, “które ujawniają niepowtarzalne informacje o fizjologii lub zdrowiu tej osoby”. Art. 9 zakazuje ich przetwarzania, z wyjątkami. W medycynie podstawą jest zwykle wyjątek z art. 9 ust. 2 lit. h, czyli diagnoza i leczenie, a dane muszą być wtedy przetwarzane na odpowiedzialność osoby objętej tajemnicą zawodową. Art. 9 ust. 4 pozwala państwom wprowadzić dla danych genetycznych dodatkowe warunki i ograniczenia. NIK ocenia, że obowiązujące w Polsce rozproszone przepisy nie regulują badań genetycznych kompleksowo.
Wynik badania genetycznego mówi też o krewnych. NIK zwraca uwagę, że po badaniu lekarz może zalecić badania członków rodziny, a komunikat nosi tytuł “Badania genetyczne mogą zmienić życie całej rodziny”. Hasło można zmienić po wycieku, a genomu nie. Dlatego wyciek danych genetycznych byłby trudniejszy do naprawienia niż wyciek z systemu gabinetów lekarskich MyDr, choć NIK takiego zdarzenia nie opisuje.
Co możesz sprawdzić przed badaniem genetycznym
Przed badaniem możesz zapytać placówkę, gdzie zostanie wykonane i czy jakiś etap trafi do podwykonawcy. RODO daje ci prawo do informacji o odbiorcach danych albo ich kategoriach i o przekazaniu danych do państwa spoza Unii. NIK ocenia badania genetyczne jako “zasadnicze narzędzie diagnostyczne” w onkologii, chorobach rzadkich i ochronie zdrowia prokreacyjnego.
Pięć kroków przed badaniem genetycznym
Zapytaj, kto wykona badanie. Art. 13 ust. 1 lit. e i f RODO każe administratorowi podać przy zbieraniu danych informacje o odbiorcach albo kategoriach odbiorców oraz, gdy ma to zastosowanie, o zamiarze przekazania danych do państwa spoza Unii. Przepis nie wymaga rozpisania każdego etapu laboratoryjnego. Szukaj tego w klauzuli informacyjnej i w formularzu zgody na badanie. Jeśli nie ma tam ani słowa o podwykonawcach, zapytaj o nich wprost.
Poproś o informację o przekazaniu za granicę. Na podstawie art. 15 ust. 1 lit. c RODO możesz żądać informacji o odbiorcach danych, “w szczególności o odbiorcach w państwach trzecich”. Art. 15 ust. 2 daje ci prawo do informacji o zabezpieczeniach takiego przekazania, a ust. 3 do kopii danych.
Sprawdź laboratorium w ewidencji. Krajowa Izba Diagnostów Laboratoryjnych publikuje listę medycznych laboratoriów diagnostycznych z podziałem na województwa. NIK łączy niejednolite standardy głównie z laboratoriami, które nie zgłosiły się do ewidencji. Sam wpis nie potwierdza jednak, że laboratorium wykonuje badania genetyczne ani że ma akredytację, więc te informacje sprawdzasz osobno.
Zapytaj o akredytację. Polskie Centrum Akredytacji akredytuje laboratoria medyczne i publikuje listę akredytowanych podmiotów. Według PCA symbol akredytacji na sprawozdaniu z badań oznacza wynik, którego nie trzeba powtarzać. Akredytacja według ISO 15189 obejmuje konkretne metody, więc zapytaj, czy obejmuje twoje badanie.
Umów poradę genetyczną przed badaniem i po wyniku. NIK pisze, że porada powinna towarzyszyć każdemu badaniu, przy zlecaniu i przy omawianiu wyniku.
Gdy placówka nie odpowiada
Jeśli placówka nie odpowie na żądanie z art. 15, możesz złożyć skargę do Prezesa UODO. Opisywaliśmy jego rolę przy licznikach prądu, które mierzą zużycie co sekundę.
Poradnia genetyczna na NFZ: terminy wydłużyły się prawie dwukrotnie
Na pilną poradę genetyczną dla dorosłych na NFZ czekało się w połowie 2025 roku średnio 124 dni, a na stabilną 223 dni. Pod koniec 2022 roku było to 48 i 115 dni. NIK wyliczyła wzrost o 158,3% w przypadkach pilnych i o 93,9% w stabilnych. W poradniach dla dzieci czas wydłużył się z 68 do 83 dni w pilnych przypadkach i z 218 do 304 dni w stabilnych.
Różnice między województwami są duże. W połowie 2025 roku na pilną wizytę najdłużej czekało się w małopolskim (280 dni) i podkarpackim (209 dni). W opolskim pacjentów przyjmowano od razu. W przypadkach stabilnych rekord należał do małopolskiego (488 dni) i śląskiego (456 dni). Jedną z przyczyn są braki kadrowe: na 100 tysięcy mieszkańców przypada 0,43 lekarza genetyki klinicznej, a konsultant krajowy rekomenduje 0,7.
Badań wykonywanych prywatnie poza systemem NFZ kontrola NIK nie obejmowała, a Ministerstwo Zdrowia nie ma o nich danych.
Test DNA pochodzenia to osobna sprawa: co mówi MyHeritage
MyHeritage deklaruje, że testy DNA wykonuje w laboratorium w Teksasie w USA, a dane DNA można w każdej chwili trwale usunąć. Zagregowane dane bez danych osobowych mają trafiać do badań tylko za wyraźną zgodą użytkownika. Komercyjny test DNA pochodzenia nie był przedmiotem kontroli NIK, bo zamawiasz go bez skierowania i bez umowy z NFZ. W raporcie jest tylko przypis o testach sprzedawanych wprost klientowi. NIK przytacza w nim raport “Badania genetyczne w Polsce”, według którego takie firmy mogą oferować tanie badania, bo zarabiają też na dalszym udostępnianiu zgromadzonych danych. To ogólna uwaga o rynku, bez wskazania konkretnej firmy.
Przy teście komercyjnym zasady określa sama firma, więc warunki sprawdzasz w jej dokumentach. Deklaracje MyHeritage pochodzą z jej strony o prywatności danych DNA, gdzie firma dodaje, że laboratorium ma certyfikat CLIA i akredytację CAP. Te deklaracje nie były przedmiotem żadnej niezależnej kontroli opisanej w raporcie NIK. Przed zamówieniem testu pochodzenia sprawdź więc trzy rzeczy: kraj laboratorium, sposób usunięcia danych i próbki oraz to, na co zgadzasz się w ustawieniach zgód.
Ustawa o badaniach genetycznych: co zapowiada Ministerstwo Zdrowia
Ministerstwo Zdrowia zapowiada wniosek o wpis projektu ustawy do wykazu prac legislacyjnych rządu w IV kwartale 2026 roku. To dopiero pierwszy krok, przed konsultacjami i pracą w Sejmie. Ten sam termin już raz się przesunął: w kwietniu 2026 roku ministerstwo deklarowało wobec NIK II kwartał.
NIK chce, żeby ustawa wprowadziła:
- obowiązkowy rejestr podmiotów wykonujących badania genetyczne, z weryfikacją i aktualizacją zgłoszeń,
- jakość badań opartą na normie ISO 15189 dla metod biologii molekularnej,
- poradę genetyczną przy zlecaniu badania i przy omawianiu wyniku,
- nadzór nad przekazywaniem materiału genetycznego za granicę,
- wzmocnienie ochrony genomu ludzkiego.
Osobno NIK wnioskuje o przepisy o biobankach, przygotowane razem z ministrem nauki. Mają one uregulować przechowywanie próbek, zgody pacjentów i dostęp do danych klinicznych. Ministerstwo zadeklarowało też, że rozważy kontrole placówek wykonujących badania genetyczne w rocznym planie kontroli. Kierunek zmian w ochronie danych medycznych opisywaliśmy przy programie Cyber Piątka.
FAQ
Czy w Polsce jest rejestr laboratoriów genetycznych?
Obowiązkowego rejestru laboratoriów genetycznych nie ma. Istnieje ewidencja medycznych laboratoriów diagnostycznych prowadzona przez samorząd diagnostów. Według NIK jest niekompletna, bo za brak wpisu nie grozi sankcja, a zgłoszeń nikt nie weryfikuje. Na 10 czerwca 2025 roku 260 podmiotów deklarowało w niej badania genetyczne.
Czy NIK stwierdziła wyciek danych genetycznych?
Nie. NIK pisze o ryzyku naruszenia ochrony danych i o ryzyku komercyjnego wykorzystania danych genetycznych. Raport nie opisuje żadnego konkretnego wycieku ani nadużycia danych polskich pacjentów. Opisuje brak państwowego nadzoru, który utrudnia ocenę skali i ryzyka takich zdarzeń.
Czy badanie genetyczne na NFZ może trafić do laboratorium za granicą?
Tak. NIK ustaliła, że część placówek z umową z NFZ zleca zagranicznym firmom część badania albo całe badanie, nie zgłaszając ich jako podwykonawców. Placówka powinna jednak poinformować cię o odbiorcach danych albo ich kategoriach na podstawie art. 13 RODO. O szczegóły możesz zapytać na podstawie art. 15.
Podsumowanie
Badania genetyczne w Polsce działają bez kompleksowej ustawy, bez obowiązkowego rejestru laboratoriów i bez nadzoru nad wywozem próbek. Tak wynika z kontroli NIK P/25/043, opublikowanej 22 października 2026 roku. NFZ odnotował 86 decyzji w sprawie badań za granicą, ale według NIK rzeczywista skala jest wielokrotnie większa. Placówki nie zgłaszają zagranicznych podwykonawców, a badania wykonane za granicą tylko w części nie trafiają do żadnej statystyki. NIK pisze o ryzyku naruszenia ochrony danych i nie opisuje żadnego stwierdzonego wycieku. Dane genetyczne są według RODO szczególną kategorią danych i mówią także o krewnych pacjenta. Ministerstwo Zdrowia zapowiada wniosek o wpis projektu ustawy do prac rządu w IV kwartale 2026 roku. Do tego czasu przed badaniem zapytaj placówkę o miejsce wykonania i podwykonawców, sprawdź laboratorium w ewidencji diagnostów i zapytaj o akredytację PCA.
Newsletter · DevstockAcademy & Kodożercy
Bądź na bieżąco ze światem IT, AI i automatyzacji
Co wtorek: newsy z branży, praktyczne tipy i narzędzia które warto znać. Zero spamu.
